Het huwelijk als sacrament.

Welke zijn de consequenties van het getrouwd zijn

in de Kerk?

 

Inleiding

Vanavond is de derde bijeenkomst over het huwelijk voor jonggehuwden en voor degenen die zich op het huwelijk voorbereiden. Ik ben blij dat ik aan de beurt ben nadat de echtparen Rita en Pieter Pouw, Anneke en Clemens van Ede jullie vanuit hun eigen ervaring en deskundigheid gesproken hebben. Wij hebben in de afgelopen sessies nagedacht over de noodzaak van communiceren, van begrip voor de verschillen van de ander, de vriendschap met je echtgenoot en de kinderen, beleving van de seksualiteit en omgaan met vruchtbaarheid.

Nu is het de bedoeling te spreken over het huwelijk als sacrament. En de centrale vraag is: wat betekent het in de praktijk dat jullie getrouwd zijn in de Kerk? Wat zijn de gevolgen van het sacrament van het huwelijk dat jullie ontvangen hebben?

 

Opmerkingen vooraf

Als priester van de rk Kerk ben je door God geroepen om in celibaat te leven. Jullie zouden me kunnen zeggen: ja, hoe durft u over het huwelijk te spreken, of dat kunt u wel zeggen, maar u bent niet getrouwd, voor u is het zeer gemakkelijk dat te zeggen. Wij moeten het later zelf doen en dat is een andere koek.

Een priester die over het huwelijk spreekt past bescheidenheid en dat probeer ik in acht te nemen. En toch, hoe langer ik over het huwelijk nadenk, hoe meer ik ervan overtuigd raak dat er een diepe overeenkomst is tussen het huwelijk en het priesterschap. Beide zijn namelijk een sacrament. Beide zijn een roeping en kunnen bijdragen tot de levensvervulling van mensen. Beide zijn een keuze uit liefde.[1]

Jullie zijn in de Kerk getrouwd of zullen het binnenkort doen. De priesters van de Onze Lieve Vrouwe Kerk proberen stellen dusdanig te begeleiden dat jullie trouwdag zo goed mogelijk is voorbereid. Dat doen we onder andere door middel van persoonlijke gesprekken. We proberen jullie zo eerlijk mogelijk te confronteren met de eisen van het huwelijk zoals die door de Kerk wordt verstaan en beleefd. Het kerkelijke huwelijk is een stap van het geloof en een van de belangrijkste stappen van je leven. Er zijn geen twee stellen gelijk en deze gesprekken zijn voor mij als priester een verrijking en een aansporing om trouw aan mijn eigen roeping te zijn.

Het lijkt tegenwoordig alsof weinig mensen erin slagen hun huwelijk tot het einde toe te volbrengen. Jullie hebben er bewust voor gekozen om in de kerk te trouwen omdat jullie beseffen dat God in jullie relatie een belangrijke rol speelt en misschien dat Hij ook een bedoeling met jullie heeft.

 

Het huwelijk is een sacrament, iets heiligs

Een sacrament is een door Christus de Heer ingesteld teken dat genade aanreikt aan de gelovige die het ontvangt. In de katholieke Kerk zijn het er zeven.

Het doopsel, bij voorbeeld, wordt gewoonlijk toegediend door het gieten van water over het hoofd van de dopeling en het tegelijk zeggen van de woorden “ik doop u in de naam van de Vader, van de Zoon en van de Heilige Geest” en zo wordt je christen, kind van God.

Bij het huwelijk gaat het om een man en een vrouw die elkaar uit liefde het jawoord geven en ontvangen en op die manier een verbond sluiten dat verwijst naar het verbond tussen Christus en de Kerk, naar de eenheid tussen de drie goddelijke personen, God de Vader, de Zoon en de Heilige Geest.

Het huwelijksverbond is een complete levensgemeenschap tussen man en vrouw die uit haar natuurlijke aard gericht is op het welzijn van de echtgenoten en op het voortbrengen en opvoeden van kinderen, en door Christus onze Heer - tussen christenen - verheven tot de waardigheid van sacrament[2]. Omdat het iets heiligs is heeft de Kerk er een bevoegdheid over die Jezus haar gegeven heeft wanneer Hij zei: ‘wat gij zult binden op aarde zal ook in de hemel gebonden zijn[3].

In het huwelijk als sacrament is er een samenkomen van iets natuurlijks als fundament en tevens iets heiligs wat de natuurlijke werkelijkheid verrijkt.

 

Het huwelijk in het Oude Verbond

Wat was Gods bedoeling voor het huwelijk? De heilige Schrift bevestigt dat man en vrouw voor elkaar geschapen zijn: "Het is niet goed dat de mens alleen blijft". De vrouw, "vlees van zijn vlees", zijn gelijke die hem heel nabij is, wordt door God aan de man gegeven als een "hulp", zodat zij "God van wie onze hulp zal komen", tegenwoordig stelt. "Zo komt het dat een man zijn vader en moeder verlaat en zich zo aan zijn vrouw hecht, dat zij één vlees worden" (Gen. 2,18-25)[4].

Dit was het plan van God en heeft niet lang geduurd voordat het anders werd door de zonde van de mens. Zonde is zich in vrijheid opstellen tegen de wil van God die we zojuist ten aanzien van het huwelijk hebben herinnerd.

Ieder mens ervaart het kwade, om zich heen en in zichzelf. Deze ervaring kenmerkt ook de verhouding tussen man en vrouw. Hun beoogde liefdesband wordt bedreigd door tweedracht, heerszucht, ontrouw, jaloersheid en botsingen die kunnen leiden tot haat en breuk.

Deze droevige wanorde komt niet voort uit de aard zelf van man en vrouw, noch uit de aard van hun verhouding, maar uit de zonde. Om van de wonden van de zonde te genezen, hebben man en vrouw de hulp nodig van de genade, die God hun in zijn oneindige barmhartigheid nooit geweigerd heeft. Zonder deze hulp kunnen man en vrouw er niet toe komen, de levenseenheid te verwezenlijken waartoe God hen "in het begin" geschapen heeft.

God heeft in zijn barmhartigheid de zondige mens niet aan zijn lot overgelaten. De straffen die op de zonde volgen, “de lasten van de zwangerschap” (Gen. 3,16), de arbeid “in het zweet des aanschijns” (Gen. 3,19), zijn ook een geneesmiddel dat de gevolgen van de zonde beperkt. Het huwelijk is na de zonde een hulp geworden om te verhinderen dat men zich in zichzelf keert, om het egoïsme en de genotzucht te overwinnen en zich open te stellen voor de ander, voor onderlinge steun, voor zelfgave.

Het zedelijk besef omtrent het huwelijk kent een ontwikkeling onder de pedagogie van de Oude Wet. Aartsvaders en koningen leven in polygamie zonder dat de Bijbel dat uitdrukkelijk verwerpt. Wél worden er beperkingen opgelegd aan de willekeur van de man die zijn vrouw niet zomaar kan wegzenden.

Dit betekent niet dat echtscheiding en polygamie worden goed gekeurd want de exclusieve en trouwe huwelijksliefde is een terugkerend beeld van het verbond van God met Israël. De boeken Ruth, Tobit en het Hooglied bevatten ontroerende getuigenissen over de verheven zin van het huwelijk, over trouw en de genegenheid van de echtgenoten. Neem bij voorbeeld deze tekst van het Hooglied waarin Gods liefde voor zijn beminde volk wordt uitgedrukt:

Leg mij op uw hart als een zegel,

Om uw arm als een band:

Want sterk als de dood is de liefde!

Onverbiddelijk als het graf is haar gloed;

Zij laait op als het flitsende vuur,

Haar vlammen zijn vlammen van Jahweh!

 

Watergolven missen de kracht,

Om de liefde te blussen,

En stromen verzwelgen haar niet.

 

Al bood iemand ook al zijn schatten,

Zelfs zijn paleis voor de liefde:

Smadelijk wees ik hem af![5]

 

Het Huwelijk in het Nieuwe Verbond

In het begin van zijn openbaar leven verricht Jezus, op verzoek van zijn Moeder, zijn eerste wonder tijdens een bruiloftsfeest: water in wijn veranderen wanneer die dreigde te ontbreken voor het feest. De kerk beschouwt de aanwezigheid van Jezus in Kana als een bevestiging van de goedheid van het huwelijk; hiermee wordt aangekondigd dat het huwelijk een werkzaam teken is van de aanwezigheid van Christus.

In zijn prediking onderricht Jezus de oorspronkelijke betekenis van de vereniging van man en vrouw. De toestemming van Mozes om een vrouw weg te zenden, was een toegeven aan de hardheid van het hart en de huwelijksband tussen man en vrouw is onontbindbaar want God zelf heeft die gesloten: “Wat God heeft verbonden, mag een mens niet scheiden” (Mt. 19,6).

Dit kan in onze tijd overkomen als een zeer moeilijke opgave. Toch heeft Jezus de gehuwden niet beladen met een ondraaglijke last, die zwaarder zou zijn dan de wet van Mozes.[6] Jezus Christus wil graag de kracht geven om het huwelijk in deze nieuwe dimensie van het rijk Gods te beleven. Het huwelijk is geen weg die gemakkelijker is dan andere wegen. Voor iedere christen gaat het erom Christus te volgen, zichzelf te verloochenen, zijn kruis op te nemen. De genade van het christelijke huwelijk is een vrucht van het kruis van Christus, bron van elk christelijk leven. “Wat nodig is om het geluk te vinden is niet een makkelijk leventje maar wél een verliefd hart”.[7]

De apostel Paulus maakt dit duidelijk wanneer hij zegt: “Mannen, hebt uw vrouw lief, zoals Christus de kerk heeft liefgehad: Hij heeft zich voor haar overgeleverd om haar te heiligen” (Ef. 5,25-26), en: “Daarom zal de man vader en moeder verlaten om zich te hechten aan zijn vrouw, en die twee zullen een vlees zijn. Dit geheim heeft een diepe zin. Ik voor mij betrek het op Christus en de kerk” (Ef. 5,31-32)[8].

Christus is het centrum van het leven van de christenen en de band met Jezus heeft voorrang boven andere sociale of gezinsbanden. Jezus heeft in celibaat geleefd en vanaf de eerste tijden hebben de christenen een grote waarde gehecht aan het ongehuwd leven om zó zijn leven te delen. De waardering voor de maagdelijkheid omwille van het rijk der hemelen en de christelijke betekenis van het huwelijk zijn niet te scheiden en begunstigen elkaar wederzijds. Er is een zeer mooie tekst van de heilige Johannes Chrysostomus die dat verwoordt:

Wie het huwelijk geringschat haalt ook de eer van de maagdelijkheid naar beneden; wie echter het huwelijk prijst verhoogt de bewondering en de schittering die aan de maagdelijkheid toekomen. Wat slechts goed schijnt in vergelijking met een kwaad is per slot van rekening geen groot goed. Wat beter is dan datgene wat allen als goed erkennen is goed in overtreffende mate [9].

 

Hoe vertalen de christenen hun geloof in de heiligheid van het huwelijk?

Zorgvuldige voorbereiding

Omdat de christenen het huwelijk als iets heiligs beschouwen bereiden ze het nog beter voor dan andere belangrijke zaken.

De voorbereiding op het huwelijk begint thuis bij het voorbeeld van de eigen ouders hoewel wat deze gedaan hebben nooit direct van toepassing is op de kinderen die een eigen vrije wil hebben. De maanden vóór het huwelijk zijn een unieke gelegenheid om bewust in vrijheid voor elkaar en voor het huwelijk te kiezen. Je moet je partner diepgaand leren kennen: in wederzijds respect, in zelfbeheersing, in de gave van zichzelf. Liefde is veel meer dan het genot van de zinnelijkheid. Liefde is een antwoord op de roeping die God in jullie harten heeft gegrift en, daarmee in verband, zullen jullie eenvoudig, sterk, edelmoedig en in staat zijn om samen de verantwoordelijkheid van het huwelijk te dragen.[10]

In ons land komen ‘gemengde’ huwelijken tussen een katholiek en een gedoopte niet katholiek of tussen een katholiek en een niet-gedoopte vaak voor. Dit eist voorzichtigheid want het gevaar van onenigheid of van godsdienstige onverschilligheid naast de gewone spanningen van het leven is niet denkbeeldig vooral wat betreft de godsdienstige opvoeding van de kinderen.[11]  Reden te meer om je nog meer in te spannen om “in onderling vertrouwen te leven, hout sprokkelen om de liefde met kleine daden van gemeenschappelijk leven te voeden. De Heer heeft jullie voor elkaar als vrienden gekozen, niet zoals dienaren die belast worden met zware taken. ‘Alles wat gij aan de Vader zult vragen in mijn naam zal u gegeven worden’ (vgl. Joh. 16,23). Gehoor geven aan het gebod van de liefde is geen onmogelijke eis: het is leven in gemeenschap met Christus die aan zijn vrienden blijdschap en vrede geeft”.[12]

Als beide partners katholiek zijn is het passend om het huwelijksverbond in de Eucharistieviering te sluiten en de heilige communie te ontvangen. De Eucharistie is het teken bij uitstek van Gods aanwezigheid in en van zijn overgave aan zijn Kerk. Als een van de twee huwenden niet katholiek is wordt geadviseerd om het huwelijk niet tijdens een Eucharistieviering te sluiten. Het is beter om het verschil aan geloof niet onnodig tot uitdrukking te brengen op een moment dat de verbondenheid zo intens hoort te zijn.

Om het sacrament ook inwendig in reinheid van hart te mogen vieren is het passend om berouwvol van tevoren de eigen zonden te belijden in het sacrament van boete en verzoening.

In de huwelijksviering smeken we Gods genade af en de zegen van de Heilige Geest om symbool te kunnen zijn van de liefdesgemeenschap tussen Christus en de Kerk.

 

Aandacht voor de viering zelf.

Een sacrament is iets menselijks dat verwijst naar iets goddelijks. Het huwelijk is naast een zaak van de huwenden ook iets van Christus, en van de gemeenschap. Hoofdpersonen zijn weliswaar de gedoopte vrouw en de gedoopte man.

De huwelijksinstemming is voorwaarde om te trouwen dus ook voor de geldigheid van het sacrament. Geen enkele menselijke macht kan deze instemming vervangen. Om deze reden kan de Kerk een huwelijk dat geldig is gesloten niet ontbinden maar slechts nietig verklaren als bewezen kan worden dat het huwelijk niet echt maar alleen in schijn bestaan heeft.

De priester of diaken die bij het huwelijk assisteert en de liturgische viering in de kerk zijn een middel om de kerkelijke en maatschappelijke dimensie van het huwelijk te onderstrepen.

 

Welke zijn de gevolgen van het sacrament van het huwelijk voor de echtgenoten?

Ontstaat er iets nieuws na het trouwen? Wat verandert na het sacramentele huwelijk ten opzichte van bij voorbeeld het louter burgerlijk getrouwd zijn of het samenwonen?

 

Eenheid en onverbreekbaarheid

“Uit een geldig huwelijk ontstaat tussen de echtgenoten een band die van nature blijvend en exclusief is; bovendien worden in een christelijk huwelijk de echtgenoten door een bijzonder sacrament voor de plichten en de waardigheid van hun staat gesterkt en als het ware gewijd[13]. Dit is eenheid en onontbindbaarheid of onverbreekbaarheid van het huwelijk.

Het jawoord waardoor beide echtgenoten zich wederzijds geven en ontvangen wordt door God zelf bezegeld.Uit hun verbond ontstaat er een band die voortaan onherroepelijk is en die de oorsprong is van een verbond waarvoor de Trouw van God borg staat.

 

Roeping

De genade die eigen is aan het sacrament van het huwelijk is bestemd om de liefde van de echtgenoten te vervolmaken en hun onverbrekelijke eenheid te versterken. Door deze genade “helpen zij elkaar tot heiliging in het echtelijke leven en in het aanvaarden en opvoeden van hun kinderen”[14]. Zal dit mogelijk zijn zonder Gods genade? En God wil graag deze genade geven aan allen die er nederig om vragen. “Moet je lachen omdat ik je zeg dat je “roeping” voor het huwelijk hebt? – Welnu, die heb je: een echte roeping. Beveel jezelf bij de heilige Rafael aan, opdat hij je kuis tot aan het einde van de weg leidt, zoals hij ook Tobias geleid heeft”.[15]

 

Versterking van de liefde

Een christen gelooft in de macht van de liefde. De echtgenoten zijn geroepen om voortdurend te groeien in eenheid door de trouw waarmee ze zich dagelijks houden aan hun huwelijksbelofte en zich aan elkaar geven.[16] Liefde wil definitief zijn. Ze kan niet tot nader order zijn. Eenmaal getrouwd blijf je voor altijd getrouwd. Deze intieme vereniging eist van de echtgenoten absolute trouw en onverbrekelijke eenheid. Het sacrament van het huwelijk maakt de echtgenoten bekwaam om te getuigen van de trouw van God aan zijn verbond, van Christus aan zijn Kerk.[17] Daarom is er voor de katholieke kerk geen echtscheiding mogelijk; zij probeert in deze trouw te zijn aan haar Meester.

 

Moeilijkheden in het huwelijk

De moeilijkheden in het huwelijk betekenen niet dat jullie niet in staat zouden zijn de doelstellingen van het huwelijk te volbrengen. Er heerst soms een verkeerde visie op de mens waarop het hoogste doel de zelfontplooiing is in tegenstelling tot de christelijke visie, dat “de mens zichzelf alleen volledig kan vinden in de oprechte gave van zichzelf”[18]. Voor een gehuwd mens heeft de weg naar de hemel de naam van zijn echtgenoot. God kan zichzelf niet verloochenen en zijn gaven – zoals de roeping – neemt hij niet terug. Denk aan langdurige ziekte, aan een depressie van de ander, aan chronische vermoeidheid, bij voorbeeld. Het huwelijk ontsnapt niet aan de logica van het kruis[19] en juist op die momenten is de trouwe liefde van een echtgenoot het hardst nodig. Trouw zijn aan elkaar eist moed. Het huwelijkssacrament helpt de echtelieden om te vergeven en om te vergeten, als men openstaat voor de genade. De grootste vijand van de trouw en van de liefde is de hoogmoed, het zeggen “ik ben nu niet bereid om toe te geven dat ik fout zit”. Het bescheiden bidden is een goed vaccin tegen de hoogmoed. En ook tijdig hulp zoeken bij bevriende echtparen kan veel narigheid besparen. Als de eerste symptomen van een crisis merkbaar zijn aarzel niet om dat te melden bij je beste vrienden en wellicht ook bij de geestelijke die jullie op het huwelijk heeft voorbereid want jullie hebben een kostbare schat in handen.

 

Vruchtbaarheid

Zoals de voorgaande sprekers met grote overtuiging hebben gezegd zijn de kinderen het mooiste geschenk van het huwelijk en zij dragen in hoge mate bij tot het welzijn van de ouders zelf. “Het is niet goed voor de mens dat hij alleen blijft” (Gen. 2s18) en “Weest vruchtbaar en vermenigvuldigt u” (Gen. 1,28).

Dit wordt niet iedereen gegeven, daarom zijn kinderen een geschenk, je kunt ze niet verdienen, je krijgt ze maar. De vruchtbaarheid van het huwelijk strekt zich uit tot andere gebieden van het leven ook het geestelijke. De echtgenoten aan wie God geen kinderen schenkt kunnen een zinvol huwelijksleven leiden door de wederzijdse steun en hun inzet voor liefdadigheid, gastvrijheid en opoffering. Zij kunnen bij voorbeeld adoptie van kinderen overwegen nadat ze met vertrouwen en volharding hebben gebeden.

 

Opvoeding in het geloof

Christus de Heer wilde geboren worden en opgroeien in een gezin, naast Jozef en Maria. De kerk is niets anders dan het huisgezin van God en wij zijn huisgenoten. Wanneer de eerste christenen tot het geloof kwamen waren ze kiemen van christelijk leven in een wereld van ongeloof. In onze dagen zijn ook gelovige gezinnen uitgenodigd om hun geloof uit te stralen. Allereerst zijn de ouders de eerste geloofsverkondigers voor hun kinderen. Zij zullen hen door het leven heen begeleiden en als God een roeping aan de kinderen geeft zullen ze die met zorg bevorderen.[20]

 

Spiritualiteit

Als je over een spiritualiteit van het huwelijk spreekt zal dat in het kader zijn van de roeping als echtgenoten en (eventuele) ouders.  Wat betreft de liefde tussen echtgenoten zei de heilige Jozefmaria dat hij het met twee handen zegende. En waarom? - Omdat hij geen vier handen had. En sprekende over de seksuele omgang van gehuwden als medewerkers van God voor het schenken van nieuw leven durfde hij het huwelijksbed met een altaar te vergelijken. Op het altaar wordt het Nieuwe Verbond sacramenteel hernieuwd; in de geslachtsgemeenschap van het huwelijk wordt het verbond tussen Christus en zijn kerk uitgedrukt.

Wij allen - als gedoopte christenen - delen in het priesterschap van Christus in het ontvangen van de sacramenten, in het gebed en de dankzegging, in het getuigenis van een heilig leven, in de onthechting en in daadwerkelijke liefde. Het geloof hoort iets te zijn om te beleven en niet zozeer om erover te praten. Hoeveel priesters zijn er niet die hun geloof en roeping aan de eigen moeder te danken hebben door eenvoudige voorbeelden die ze van haar hebben gekregen? Het leven van de ouders is de beste school voor de kinderen.

 

Openheid naar anderen toe

Een laatste punt is het belang van de gastvrijheid voor anderen. Een christelijk gezin mag zich niet in zichzelf opsluiten. Het is passend dat veel vrienden en kennissen over de vloer van een christelijk gezin langskomen. We mogen verder niet vergeten dat er een behoorlijk aantal eenzame mensen zijn en ook ongehuwden die daar niet voor gekozen hebben. Voor hen die in onze omgeving mogen zitten zouden de deuren van de gezinnen open mogen staan, evenals de deuren van het grote gezin van de kerk. Niemand is zonder gezin in deze wereld; de kerk hoort een gezin voor allen te zijn.[21] Vanzelfsprekend is het goed om contact te onderhouden met gelijkgezinde gezinnen. Daar gaat een bijzondere uitstraling van af die ook de anderen bemoedigt en in moeilijke tijden kunnen jullie deze gezinnen op passende wijze misschien een handje helpen.

 

Conclusie

Het huwelijk is een groot goed en jullie als echtgenoten hebben de genade om in jullie roeping te slagen en om trouw aan elkaar te zijn. Jullie kinderen zullen leren hoe het mogelijk is een gelukkig huwelijksleven te leiden door te zien hoe jullie het thuis hebben gedaan. Door jullie inzet kan het wantrouwen voor het huwelijk in jullie naaste omgeving ten gunste worden veranderd. Vinden jullie niet dat het de moeite waard is hieraan met Gods genade mee te werken?

 

Lezing gehouden door R. Ojeda, pr. op 27 november 2003

in het Ontmoetingscentrum bij de Onze Lieve Vrouwe Kerk

Keizersgracht 218B te Amsterdam.

rojeda@dds.nl

 

 



[1] Toespraak van mgr. drs. A.L.M. Hurkmans op 13 september 2003 bij gelegenheid van de jaarlijkse bijeenkomst van echtparen die huwelijksvoorbereiding verzorgen.

[2] Canon 1055 Codex Iuris Canonici

[3] Matteüs 16,19

[4] Catechismus van de Katholieke Kerk, n. 1605.

[5] Hooglied 8, 6-7

[6] Vgl. Mt,11,30 “Mijn juk is zacht en mijn last is licht”.

[7] Heilige Jozefmaria Escrivá, De Voor n. 795.

[8] Catechismus van de Katholieke Kerk, n. 1617

[9] Aangepaste vertaling genomen uit de Catechismus van de Katholieke Kerk, n. 1620

[10] Toespraak Paus Johannes Paulus II, 1.12.86

[11] Codex Iuris Canonici c. 1124, 1086, 1125. Catechismus van de Katholieke Kerk, n. 1633 vgl.

[12] Vgl. Toespraak van Paus Johannes Paulus II, 1.2.90

[13] Codex Iuris Canonici c. 1134.

[14] Catechismus van de Katholieke Kerk, n. 1641.

[15] Josefmaria Escrivá, De Weg, n. 27.

[16] Encycliek Familiaris Consortio n. 19, Paus Johannes Paulus II ; KKK 1644

[17] Catechismus van de Katholieke Kerk, n. 1646-1647.

[18] Tweede Vaticaanse Concilie, Gaudium et Spes, n. 24

[19] Toespraak J.P. II Romeinse Rota, januari 2001, n. 6

[20] Tweede Vaticaanse Concilie, Dogmatische Constitutie Lumen Gentium n. 11.

[21] Encycliek Familiaris Consortio n. 85, Paus Johannes Paulus II ; KKK 1658